Bouwkundig Erfgoed

Home Nieuws Zelzate Leeft Gemeentebestuur Politiek & Beleid Zoeken & Links Sitemap

Back Up Next

27-08-2004     


BESCHERMDE MONUMENTEN IN ZELZATE: 

Het orgel in de St. Antonius van Paduakerk in de Koningin Astridlaan (04.03.1980)

Wordt later aangevuld.
 

 

 

 

Het voormalig tolkantoor, Havenlaan 80 (21.04.1993)

Voormalig tolkantoor ZelzateTekst wordt later aangevuld.

 

 

 

 

 

 

BESCHERMINGSVOORSTEL VOOR HET WAARDEVOL ERFGOED IN ZELZATE

Toelichting bij de lijst van voor bescherming vatbare monumenten van de gemeente Zelzate

Door de Afdeling Monumenten en Landschappen wordt een systematische overzichtsinventaris gemaakt van het bouwkundig erfgoed in Vlaanderen. In het najaar van 2003 en begin 2004 werd de systematische overzichtsinventaris van het nog bestaande bouwkundig cultureel erfgoed van Zelzate opgemaakt. Alle cultuurhistorisch waardevolle gebouwen en erfgoedelementen op het grondgebied van de gemeente werden onderzocht. De inventaris kan beschouwd worden als een verantwoord instrumentarium in een effectief beschermingsbeleid. De inventaris biedt immers een overzichtsbeeld van de bebouwing in een bepaalde regio en vormt daardoor onmiskenbaar een objectieve en wetenschappelijke basis voor de beoordeling en waardering van beschermenswaardige goederen.

Zelzate is gelegen aan de grens met Nederland in het noorden van de provincie Oost-Vlaanderen, arrondissement Eeklo, en omvat geen deelgemeenten. De totale oppervlakte bedraagt ca. 1370 ha, het inwonersaantal 12.119 (01.01.2004).

In de geschiedenis en de stedenbouwkundige evolutie van Zelzate tijdens de laatste twee eeuwen speelt het kanaal Gent Terneuzen een voorname rol. In 1827 werd het kanaal plechtig geopend door koning Willem I. Met het graven van het kanaal werd voorzien in een nieuwe verbinding van Gent met de zee via Temeuzen, ter vervanging van de verwaarloosde Sassevaart (16de eeuw). Het kanaal liep in Zelzate vlak onder de oude dorpskom, ongeveer in de bedding van de oude Sassevaart, doch weldra ontstond aan de oevers van het kanaal een nieuwe dorpskern. Mede als gevolg van de bevolkingstoename werd geopteerd om aldaar een nieuwe parochiekerk te bouwen die in 1879 werd ingehuldigd. Bij de verruiming van het kanaal en de bouw van nieuwe sluiscomplexen in de periode 1874 1882 werd het tracé in het dorp van Zelzate rechtgetrokken en daardoor verlegd ten westen van het bestaande kanaal. Op de plaats van het oude kanaaltracé werd rond 1910 de Grote Markt aangelegd.

In de kanaalzone kwam eveneens een grote industriële bedrijvigheid tot stand. In 1968 werd opnieuw een volledig nieuwe kanaaldoorsteek gegraven buiten de dorpskom. Bij deze werken dienden ongeveer 500 huizen en één industrieel bedrijf gesloopt te worden. Daarnaast werden ook talrijk nieuwe (sociale) woonwijken aangelegd. De twee gedeelten van de gemeente aan weerszijden van de nieuwe kanaaldoorsteek zijn verbonden met een indrukwekkende dubbele klapbrug.

Vooral de laatste verruimingswerken van het kanaal en de aanleg van de N49, de expresweg van Antwerpen naar de Knokke Heist, en de R4 bepaalden een totaal nieuw dorpsbeeld en stratenpatroon. Door zijn specifieke stedenbouwkundige groei bleef oude bebouwing slechts uiterst zelden bewaard. Ook van de oude fabrieksgebouwen bleef geen noemenswaardig bouwkundig erfgoed bewaard. In de dorpskom zijn zelfs gaaf gebleven 19de eeuwse huizen een zeldzaamheid. Ook het cultuurlandschap in het buitengebied met zijn rurale bebouwing en enkele oude wijken werd grondig gewijzigd.

In Zelzate zijn slechts twee monumenten beschermd: het orgel in de St. Antonius van Paduakerk in de Koningin Astridlaan (04.03.1980) en het voormalig tolkantoor, Havenlaan 80 (21.04.1993).

Een eerste waardering van de cultuurhistorische en architecturale kwaliteiten van het geïnventariseerd patrimonium leverde slechts een beperkte selectie op van waardevolle goederen die beschermenswaard zijn omwille van het algemeen belang. De evaluatie van de geïnventariseerde gebouwen werden getoetst aan de normen zoals vastgelegd in het decreet van 3 maart 1976, namelijk de artistieke, wetenschappelijke, historische, industrieel-archeologische of andere sociaal culturele waarde. Authenticiteit, representativiteit, zeldzaamheid en gaafheid vormen eveneens belangrijke beoordelingscriteria bij het uiteindelijke selectievoorstel van het beschermenswaard patrimonium. Dit selectievoorstel sluit evenwel niet uit dat in de toekomst bij nader onderzoek nog goederen als monument kunnen beschermd worden.

Het op basis van de overzichtsinventaris voor bescherming geselecteerd erfgoed van Zelzate omvat een beperkte representatieve selectie van waardevolle gebouwen met intrinsieke kwaliteiten op historisch, artistiek en sociaal culturele vlak, die bovendien zeldzame getuigen zijn van de oude bebouwing en stedenbouwkundige evolutie in Zelzate.

Lijst van het voor bescherming geselecteerd erfgoed:

- de hoeven van het voormalig "Goed ter Looveren", Ter Looverendreef 10 en 12
- het 18de eeuws hoekhuis, Polderstraat 1
- het herenhuis, Grote Markt 86
- de gebouwen van de voormalige gemeentelijke jongensschool, deel van de huidige Middenschool in de Leegstraat
- het ijzeren hangbrugje over de vijver in het park nu behorende bij de school
- de pastorie, Grote Markt 43
- café Regina, Grote Markt 15
- het gemeentehuis, Grote Markt 1
 

INVENTARIS VAN HET BOUWKUNDIG ERFGOED VAN ZELZATE: 

Het voormalige "Goed ter Looveren", Ter Looverendreef 10 en 12, met inbegrip van walgrachten en dreven in de onmiddellijke omgevingVoormalig "Goed ter Looveren"

Het "Goed ter Looveren" is een belangrijke getuige van de ontginningsgeschiedenis en het feodaal verleden van Zelzate, toen nog deel uitmakend van het Ambacht Assenede, één der Vier Ambachten. Ontstaan als grafelijk ontginningscentrum in de 13de eeuw werd het goed in de 16de eeuw de heerlijkheid ter Loven. Het "Goed ter Looveren" is opvallend ingeplant in een cultuurhistorisch belangrijk landschap met beeldbepalende dreven en deels bewaarde en nog goed herkenbare omgrachting.

Het hoevecomplex is architectuurhistorisch een interessant en representatief voorbeeld van rurale architectuur, en een uitzonderlijk bewaard voorbeeld in het bouwkundig patrimonium van Zelzate. De twee hoeven zijn van het traditioneel open type met vrijstaande gewitte boerenhuizen. Het nog bestaand poortgebouw van 1636 aan de vroegere walgracht, versierd met wapenschild en devies van de toenmalige eigenaars, en voorzien van een zandstenen poortomlijsting, accentueert het historisch belang van de hoeve, en is een zeldzaam wordend voorbeeld van oude poortgebouwen bij hoeven.

De hoeve van het voormalig "Ter Looveren" behoudt nog deels een 17de eeuws voorkomen in de gewitte bakstenen voorgevel met karakteristieke zandstenen kruiskozijnen. Het interieur bevat onder andere twee met elkaar verbonden kamers, voorzien van brede schouwen met schouwmantel, één schouwmantel wordt gedragen door marmeren getorste halfzuilen en is op de achterwand van de stookplaats verrijkt met een tegelbekleding, bijzonder is ook de geschilderde balklaag met zware moerbalken met sleutelstukken en de sjablonenbeschildering op de muren van de belangrijkste kamer. De hoeve nr. 12. dateert van 1842 en is illustratief voor een kleine 19d eeuwse hoeve met een typerend boerenhuis en dwarsschuur.



Notariswoning "Colpaert"Het burgerhuis, Polderstraat 1

Het opvallend burgerhuis, gebouwd als notariswoning tegenover de vroegere parochiekerk, nu begraafplaats, is een uitzonderlijke architecturale getuige van de oudste dorpskern van Zelzate, waarvan nagenoeg geen materiële sporen meer bewaard zijn.

Het huis is een representatief voorbeeld van een vooraanstaand burgerhuis in Lodewijk XVI stijl uit het einde van de 18de eeuw, met zijn kenmerkende decoratieve gevelarchitectuur, een uniek voorbeeld in Zelzate van een dergelijke stijlgevel. De opvallende gepleisterde lijstgevel vertoont alle kenmerken van een laat 18de eeuwse gevel met rijke stucdecoratie en geaccentueerde deuromlijsting, getuigend van de invloed van de stedelijke burgerlijke architectuur op de architectuur in een plattelandskem.

Ook het binnenhuis bevat nog verscheidene authentieke elementen, zoals het stucplafond in de voorste kamer, de trap met een mooi uitgewerkte trappaal, en de brede schouw in de keuken.
 


Het herenhuis, Grote Markt 86"Huize Demeire" op de Grote Markt

Het herenhuis van 1840 is één van de vroegste belangrijke gebouwen die oorspronkelijk langs het eerste kanaal in Zelzate gebouwd werden. Thans is het nog de enige goed bewaarde privéwoning aan de westzijde van de sinds 1910 op het gedempte kanaaltracé aangelegde Grote Markt.

Stilistisch is het gebouw een mooi voorbeeld van de classiciserende, sterk op de klassieke oudheid geïnspireerde richting binnen de burgerlijke architectuur van de eerste helft van de 19de eeuw. De kenmerkende strakke gevelbepleistering en symmetrische gevelcompositie met Ionische pilasters, frontonbekroning en attiekafwerking geven het gebouw een statisch en harmonisch voorkomen. De originaliteit van de gevel blijkt vooral uit het verzorgd schrijnwerk, de vouwbare luiken, de authentieke kroon en tandlijst op klossen en de radvenstertjes in de attiek die uitzonderlijk goed bewaard bleven.

De artistieke waarde van het interieur wordt bepaald door de elegante empiregetinte wenteltrap met koepel boven de vide en enkele marmeren schouwen. Ze zijn een kwaliteitsvolle getuige van de interieurinrichting van de eerste helft van de 19de eeuw.



De voormalige gemeentelijke jongensschool, deel van de huidige Middenschool, Leegstraat 4Middenschool Gemeenschapsonderwijs in de Leegstraat

Het imposant gebouw, dat het begin van de huidige Leegstraat domineert, werd gebouwd in 1877 als voormalige gemeentelijke jongensschool. Het gebouw is een ontwerp van de Gentse architect Edmond de Perre Montigny, die voor Zelzate ook het eerste gemeentehuis en de nieuwe Sint-Laurentiuskerk realiseerde. Met zijn uitgesproken neoclassicistische vormgeving met kenmerkende U vormige aanleg, Ionische pilasters en frontonbekroningen vormt het gebouw een uitzondering binnen het omvangrijk, hoofdzakelijk eclectisch oeuvre van de architect. De aanpassingen met portaaltjes, verbonden door een fraai ijzeren art decohek door architect L. De Schilder in 1925 en de verhoging van de middenvleugel door architect G. Bontinck in 1933 bepalen het huidig voorkomen van het gebouw.

Als representatief gebouw van de oorspronkelijke gemeentelijke jongensschool, aangepast en omgevormd tot Rijksmiddelbare school en later tot Koninklijk Atheneum en Middenschool is het schoolgebouw een materiële getuige van de geschiedenis van de schoolstrijd en het belang van het openbaar onderwijs in de gemeente. Door zijn behouden stilistische kwaliteiten en beeldbepalend en ruimtelijk structurerend karakter is het gebouw nog een zeldzaam getuige van het 19de eeuws architecturaal patrimonium van Zelzate.



De ijzeren hangbrug en vijver, LeegstraatHangbrugje en vijver "Billiet" in de Leegstraat

De ijzeren hangbrug over de vijver in een vroegere privé tuin is een zeldzaam voorbeeld van ijzeren hangbrug die typologisch aan het einde van de 19 de eeuw te dateren is en waarvan in Vlaanderen tot op heden slechts een viertal exemplaren bekend zijn.

Als miniatuurhangbrug van het type hangbrug, ontstaan in Frankrijk in de jaren 1820, met een draagstructuur gevat tussen gietijzeren pylonen en draagkabels bestaande uit een bundel getrokken ijzeren draden, is dit sierhangbrugje zeer illustratief voor een belangrijke stap in de ontwikkeling van de burgerlijke bouwkunde.

De grillige vijver met de brug erover zijn de laatste getuigen van een landschapstuin, aangelegd bij een burgerhuis uit het laatste kwart van de 19de eeuw.



De pastorie, Grote Markt 43Pastorij Sint-Laurentius op de Grote Markt

De pastorie in neogotische stijl is gebouwd in 1903 naar de plannen van architect Joseph De Bosschere.

Als kleurrijke bakstenen constructie met kenmerkende trapgevels en Brugse travee indeling is het gebouw representatief voor de pastorieën in de gangbare stijlrichting van circa 1900.

De authentiek bewaarde dubbelhuisindeling, het origineel binnenschrijnwerk en de trap, de typische tegeltapijtvloer en stucornamenten in de gang bleven goed bewaard en zijn kenmerkend voor de burgerlijke binnenhuisinrichting van het begin van de 20ste eeuw.

Door het decoratief aangewend materiaalgebruik en de verzorgde detaillering is de pastorie een opvallend en beeldbepalend component in het straatbeeld van de Grote Markt en een precieuze getuige van het zeldzaam bouwkundig patrimonium van de gemeente.

 


Café Regina, Grote Markt 15Gelagzaal Café Régina op de Grote Markt

Café Regina is door zijn intact behouden cafédecor uit het interbellum een zeldzaam voorbeeld van het typisch burgerlijk café interieur dat in de eerste helft van de 20ste eeuw zo populair was.

Het totaalconcept met lambriseringen met wandspiegels en aansluitende zitbanken, de toog met tapkast, de vitrinekasten en glazenrekken, de warme kleurschakeringen van het structuurbehang en de geschilderde bloemenfries creëren een sfeer van standing en intimiteit, kenmerkend voor het "bruin café", en dat zijn oorsprong vindt in de vroegere luxueuze koffiehuizen. Het verzorgd cafémeubilair en de decoratieve afwerking, de authentieke vloeren en origineel binnenschrijnwerk geven het geheel een grote homogeniteit en getuigen van kunstzinnig vakmanschap.

Als openbare drankgelegenheid, met locatie op de Grote Markt, waar sinds generaties burgers en zakenlui komen praten, discussiëren, onderhandelen, de krant lezen of kaarten, heeft het café een ontegensprekelijke sociaal culturele waarde.



Het gemeentehuis, met uitzondering van de buitenlift, Grote Markt 1Gemeentehuis van Zelzate

Het gemeentehuis, gebouwd in 1938 naar ontwerp van de Gentse architect Geo Bontinck, is een mooi voorbeeld van modernistische architectuur uit het interbellum.

Als moderne functionele constructie in beton en baksteen, is het gebouw kenmerkend voor het romantisch kubisme en zeer representatief voor de vroege realisaties van architect Bontinck. Door zijn typologische en stilistische kenmerken met totale volumewerking, asymmetrische opbouw, bandramen en platte daken, heeft het gebouw een sterk representatief karakter en een grote symboolwaarde voor de moderne, progressieve en dynamische industriegemeente langs het kanaal. De behouden binnenstructuur met centrale open traphal, overvloedig verlicht door glastegels in de vloer en in het betonnen gewelfd plafond, is exemplarisch voor de bouwperiode en voor de representatieve functie als openbaar gebouw.

Binnen het architecturaal patrimonium van openbare gebouwen in onze streken neemt het gemeentehuis ook een uitzonderlijke plaats in.

 

INTERESSANTE LINKS: 

Ministerie Vlaamse Gemeenschap - AROHM - Cel Monumenten en Landschappen Oost-Vlaanderen

 

 

Back Up Next

pagehits sedert 04-11-2000:

website Martin Acke

 martin.acke@telenet.be   © 2000-2014